نقدی بر کتاب "حکومت محلی، یا استراتژی توزیع فضایی قدرت سیاسی در ایران"

 

نقدی بر کتاب "حکومت محلی، یا استراتژی توزیع فضایی قدرت سیاسی در ایران"

حمیدرضا نصرتی دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی دانشگاه خوارزمی

یکی از مباحث مهم مربوط به توسعه، تمرکززدایی می‌باشد که در چند دهه اخیر مطالعات زیادی در کشورهای مختلف حول این محور با عناوینی چون تمرکززدایی، خودمدیریتی، منطقه‌مداری و اختیارسپاری به منظور ارائه الگویی مناسب‌تر جهت توسعه‌یافتگی و نیز به منظور تشویق شهروندان به مشارکت حداکثری صورت گرفته است. در این میان، مطالعات بر روی تمرکززدایی به منظور راهبردی در جهت ایجاد تعادل در ساختار حکومت، استفاده بیشترین منابع و ظرفیت‌های سطوح خردتر در یک جامعه و تقویت پاسخ‌گویی مسئولان در برابر شهروندان از اهمیت خاصی برخوردار است. در این میان، کتاب «حکومت محلي، يا استراتژي توزيع فضايي قدرت سياسي در ايران» نیز در این حوزه به چاپ رسیده است. این کتاب نوشته دکتر محمدباقر قاليباف از سوي انتشارات اميرکبير در تهران چاپ و منتشر شده است.موضوع این کتاب همانگونه که نویسنده بدان اشاره داشته متاثر از رشته های متعدد علمی نظیر علوم سیاسی حقوق مدیریت اقتصاد علوم اجتماعی و جغرافیا است که می تواند دیدگاههای جدیدی را در مدیران مسائل شهری و بویژه علاقمندان به فعالیت شوراها پدید آورد.

   نویسنده در این کتاب سعی کرده است با بررسی مفهومی حکومت محلی،  از دریچه هر یک از علوم پیش گفته تلاش نموده تا نگاهی مبنایی از معنا و مفهوم حکومت های محلی به خواننده ارائه نماید و به تشریح ساختار و سازمان آن پرداخته و تمرکززدایی را به عنوان استراتژی برون‌رفت از مشکلات فراروی مدیران ارشد کشور ارائه نماید. در چارچوب همین نگرش تجارب حکومت محلی در جهان را مرور کرده و دوران پس از استقرار دولت مدرن در ایران را به عنوان تجربه‌ای هر چند ناتمام در الگوی توزیع فضایی قدرت سیاسی بازخوانی کند.

در کتاب حاضر  از نظر مفهومي حکومت محلي چند بعدي است، يک موجوديت اجتماعي سازمان يافته که با احساس همبستگي و يگانگي توأم اســت و نيز يک بخش فرعي سياسي از يک کشور است. کشور، ايالت يا واحدهاي مهم سياسي ديگر حکومت ترکيبي از مکانيسم هاي سياســي براي اداره يک کشور به عنوان يک شخصيت حقوقي داراي مفهوم قانوني است. به لحاظ اجتماعي و فرهنگي يک گروه ســازمان يافته از افراد که درون محدودهاي جغرافيايي خاص اقامت دارند، با يکديگر پيوند ايجاد کرده و با احساس يگانگي همراه با خصايص اجتماعي فرهنگي که نشانگر خاصي نيز دارد، موجوديت اجتماعي جداگانه اي را تشکيل مي دهند که از آن جمله مي توان به به محل آنها اعم از روستا، شهرک، شهر، واحد تجاري صنعتي، عشاير و ترکيب اجتماعي فرهنگي جوامع شهري و روســتايي که در رخسار حکومت محلي منعکس مي شود اشاره کرد. در مجموع، مهم ترين جنبه مفهوم حکومت محلي به ويژگي سياسي آن برمي گردد. حکومت محلي از نظر سياسي براي برآوردن نيازها از آزادي عملياتي برخوردار است و اين نماد حکومت محلي است.

   نویسنده کتاب به‌عنوان نتیجه‌گیری، بر ارتباط قطعی و اساسی بین تمرکززدایی و تمرکزگرایی ساختار سیاسی- اداری و توسعه‌یافتگی سیاسی تأکید و در ادامه، نظام متناسب برای کشور ایران را نظام نیمه‌متمرکز، پیشنهاد داده است. بر اساس آن، تار و پود حکومت محلی، در چارچوب متمرکز تبیین شده است که چیزی غنی‌تر و کارآمدتر از شوراهای اسلامی کنونی است و در صورت تکمیل و استقرار عینی، می‌تواند نسخه حل بسیاری از معضلات و بحران‌های حال و آینده جمهوری اسلامی ایران به‌شمار آید.

    کتاب حاضر از آن جهت قابل توجه است که در چند دهه اخير مطالعات زيادي حول محور تمرکززدايي به منظور ارائه الگويي مناسب تر جهت توسعه يافتگي و نيز به منظور تشويق شهروندان به مشارکت حداکثري صورت گفته است. (سلیمی:92/6/12 ) چرا که يکي از مباحث مهم مربوط به توسعه، تمرکززدايي است که خود به مولفه­هايي چون سطح توسعه اقتصادي، وسعت و پراکندگي جغرافيايي و قومي و... وابسته است و علاوه بر ابعاد حقوقي، داراي ابعاد سياسي، اجتماعي، فرهنگي، اداري و اقتصادي است که بايد در مورد هر کدام بحث و بررسي جداگانه اي صورت گيرد.

     کتاب مزبور، در پنج فصل تنظیم شده که با رویکرد توزیع متوازن قدرت سیاسی در واحد ملی به رهیافت جدیدی در مدیریت سرزمینی ایران منتهی شده است. فصل اول، به بررسی مفاهیم دولت و حکومت اختصاص دارد. فصل دوم، سازمان و ساختار حکومت محلی را مورد بحث قرار می‌دهد و در فصل سوم تمرکززدایی در چارچوب حکومت محلی تجزیه و تحلیل شده است. فصل چهارم، تجارب حکومت محلی در جهان را مورد توجه قرار داده و فصل پنجم، تمرکز و عدم تمرکز در ایران پس از استقرار دولت مدرن را ارزیابی کرده است.

 با وجود اینکه نویسنده تلاش زیادی  برای تألیف این اثر، که رساله دکتری ایشان در دانشگاه تربیت مدرس می­باشد انجام داده است. با این جود نقد­های زیادی نیز بر این کتاب وارد است که  در زیر به آن اشاره می­ شود:
  به اعتقاد نویسنده،  ارتباطی  اساسی بین تمرکززدائی و توسعه یافتگی سیاسی وجود دارد و کشف  این رابطه در مورد ایران واجد اهمیت است. نویسنده نظام متمرکز سیاسی و اداری در ایران را یکی از عوامل توسعه نیافتگی و عقب ماندگی ایران می داند. از این رو با ابراز آگاهی از اهمیت موضوع و ارتباط تنگاتنگش با  این مسئله به آن نپرداخته و  تنها  به این جمله اکتفا کرده است که (( در خصوص رابطه میان توسعه یافتگی و توسعه نیافتگی با تمرگزگرایی و تمرکززدایی تحقیق جامع و مانعی صورت نگرفته و این موضوع خصوصأ با عطف توجه به جامعه ایرانی کاملأ مغفول مانده است)) (قالیباف، 1391: 15). در ادامه خود نیز  به این مسئله اشاره نمی­کند که چگونه نظام سیاسی متمرکز باعث عقب ماندگی ایران شده است؟

  در جایی دیگر نویسنده  می­ نویسد ((شکل حکومت ایران قبل از پیروزی انقلاب مشروطیت، به صورت سلطنت استبدادی بود به طوری که تمامی قدرت و اختیار در دست شاه قرار داشت و همه احکام و دستورات از سوی او صادر می شد. در این سیستم نه تنها مردم محل، بلکه ملت ایران نیز هیچ­گونه قدرت و اختیاری در اداره امور محلی و مملکتی نداشتند)) (قالیباف، 1391: 126). در حالی که  به اعتقاد دکتر  یدالله کریمی ­پور استاد جغرافیای سیاسی دانشگاه خوارزمی ، نظام اداری- سیاسی ایران از 708 پیش از میلاد تا 1921 میلادی یعنی در حدود 2630 سال، حداقل در عمل غیر متمرکز بود. اما از 1921 تاکنون، نظام اداری سیاسی کشور، در عمل یا قانون، غیر از یک دوره کوتاه متمرکز بوده است. اشتباهی که اغلب در این مورد بکار رفته است، خلط قدرت استبدادی، نظام حکومتی و تمرکز اداری است. چرا که تراکم قدرت، لزوماً به تمرکز اداری منجر نمی ­شود(کریمی پور،1381: 33).

  از نقدهای وارده دیگر بر کتاب این است که در خصوص بقاء ملی ایران و رابطه آن با حکومت محلی نشان داده نشده حکومت محلی  چگونه می تواند  بقاع ملی ایران را تضمین کند.

   از عمده ترین ضعف­ های دیگر کتاب، عدم استفاده از نقشه، جدول، عکس و... است. همچنین مطالب کتاب مزبور در چندین صفحه فاقد منابع می ­باشد.  اکثر مطالب کتاب بدون ارجاع نوشته شده است. بیشتر مطالب آم گرداوری اطلاعات پیشین است.

     همچنین کتاب مزبور فاقد یک نتیجه گیری کلی از پنج فصل ارائه شده در کتاب هست. به عبارت دیگر مباحث به شکل ناقض تمام می­شودو نویسنده بدون نتیجه­گیری خواننده کتاب را سردرگم رها می­کند.  این در حالی است که باید نویسنده یک فصلی را به عنوان جمع بندی اختصاص می­داد و از مباحث مطرح شده در کتاب نتیجه گیری می­کرد.

 بحث حکومت محلی یا به طور کلی توزیع فضایی قدرت بسیار مهم و جزو مسائل بنیادی و اساسی هر کشور است اما در این کتاب بصوت ناقص به آن پرداخته شده در صفحه آخر کتاب(232) نویسنده اشاره می کند که ((مدل تبیینی مورد نظر در توزیغ فضایی قدرت سیاسی در ایران بس از بیروزی اتقلاب اسلامی در کتاب دیگری ارایه خواهد شد)). اما با گذشت بیش از 7 سال از انتشار کتاب مزبور، هنوز نویسنده نتوانسته به وعده خود عمل کند و کتاب دیگری را که در برگیرنده ارایه الگوی بهینه توزیع فضایی قدرت سیاسی در ایران هست را بنویسد.  .

  از ضعف های دیگر کتاب، برخوردار بودن آن از منابع  قدیمی می باشد. بنابراین حداقل در چاپ های جدید لازم بود  از منابع جدید استفاده کند. بهره گیری محدود نویسنده کتاب از منابع خارجی از دیگر نقد های وارده بر کتاب هست. به عبارت دیگر کتاب حاضر با وجود اینکه بیش از 6 بار تجدید چاپ شده است اما نویسنده سعی نکرده است از منابع جدید خارجی و به روز در چاب جدید استفاده کند.

 

 

منابع:

قالیباف، محمدباقر(1386)، حکومت محلی یا استراتژی توزیع فضایی قدرت سیاسی در ایران، تهران: انتشارات امیرکبیر

کریمی پور، یدالله(1381)، مقدمه ای بر تقسیمات کشوری در ایران جلد نخست وضع موجود، تهران: انتشارت انجمن جغرافیایی ایران.

کریمی پور، یدالله(1381)، ژئوپلیتیک ناحیه گرایی و تقسیملت کشوری ایران، تهران: انتشارت دانش پویان جوان.

سلیمی، علی‌الله (12/6/92). نگاهی به کتاب حکومت محلی، یا استراتژی توزیع فضایی قدرت سیاسی در ایران. خبرگزاری فارس.

 

 

جایگاه ژئوپلیتیک نفت در عرصۀ مناسبات بین المللی

  استفاده از زغال ­سنگ تا زمان جنگ­­جهانی اوّل به اوج خود رسید ولی به تدریج نفت به‌عنوان رقیب جدّی آن وارد صحنه گردید. به خاطر نفت، جنگ‌های بسیاری درگرفت كه با كشف تكنولوژی همراه شد. این ماده ارزشمند به ماده‌ای تبدیل شد كه تأثیر مستقیمی بر زندگی بشر، به دلیل نیازی که در تمام جوانب زندگی خود به آن دارد گذاشت. به همین دلیل مسئله نفت به مسئله تعیین‌كننده در سیاست‌های بین‌المللی تبدیل شد. اگر موضوعیت اشکال جدید انرژی در علایق کشورها را دوره­ جديد تاريخ­ رفتار ­بین­المللی انرژی تلقی کنیم، آن را مي‌توان تا آگوست 1911 يعني به زماني­ كه تصميم ­به تغيير سوخت ­اصلي نيروي ­دريایي ­بريتانيا از زغال ‌سنگ ولز (به آساني در ­دسترس و از نظر سياسي امن )، به "نفت ايران" بي‌ثبات گرفته شد، به عقب برد؛ و تقريباً از اين ­زمان است­ كه منابع ­و امنیت انرژی (و بطور مشخص با جایگاهی ­برجسته، نفت) در مناسبات ­بين‌المللي اهميت درخور توجهي يافت

ایران و نظام بین الملل

ایران و نظام بین الملل

نویسندگان:  دکتر جواد اطاعت، حمیدرضا نصرتی، حمیدرضا بیات، کوروش میری و اسماعیل ورزش

انتشارات: نشر علم

 

واحدهاي سياسي در دو سطح خرد و كلان در حوزه سياست خارجي با ديگر كشورها در تعامل مثبت يا منفي قرار مي­گيرند. در اين حوزه چند عامل مهم ايفاي نقش خواهند كرد. تصميم سازان و تصميم گيرندگان متأثر از ميزان دانش وآگاهي، عواطف و احساسات، اصول اخلاقي، منظومه فكري و جهان بيني، موقعيت و شرايط خاص تصميم­گيري(دوره جنگ، صلح و...) نوع نظام و ساختارهاي سياسي و حقوقي داخلي(اقتدارگرا – دموكراتيك)، ظرفيت اقدام (نقش وجايگاه يك كشور از نظرمساحت، جمعيت، قدرت نظامي، تواناييهاي اقتصادي، وجهه بين المللي و...) و مهمتر از آن گفتمان حاكم بر نظام بين المللي(نظام موازنه قوا، دوقطبي، سلسله مراتبي و...) باعث رويكردهاي متفاوت و بعضا متعارضي مي­شود كه سياست خارجي كشورها را از خود متأثر مي­كند.

ادامه نوشته

رزومه علمی

"رزومه علمی حمیدرضا نصرتی"    
_کارنامک_.pdf                  

ژئوپلیتیک نفت و سیاست خارجی ایران

تألیف: دکتر جواد اطاعت و حمیدرضا نصرتی

                                                                             

                                                                          

نفت، ژئوپلیتیک و سیاست خارجی هرسه از مفاهیمی هستند که در زمره متغیرهای حائز اهمیت ساخت قدرت در کشور ما محسوب می¬شوند و فهم صحیح این سه مولفه، می¬تواند در درک و تبیین پیش نیازهای طراحی آینده¬ای مطلوب برای یک کشور یاری رسان باشد.

به منظور  معرفی و آشنایی دانشجویان،پژوهشگران وعلاقمندان به حوزه سیاست خارجی پیشگفتار کتاب فوق را عینا تقدیم خوانندگان می نماییم.

اگر سیاست خارجی را به عنوان یک متغیر وابسته در نظر بگیریم، از متغیرهای مستقل بسیاری تاثیر می‌پذیرد. عناصر وعواملی همچون موقعیت جغرافیایی،گفتمان حاکم بر نظام بین‌المللی، باورها، اعتقادات وایستارهای رهبران حاکم، احزاب و جریانهای سیاسی، گروههای ذینفوذ و…. بر سیاست خارجی واحدهای سیاسی اثر گذارند. ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست.

ادامه نوشته

دیپلماسی انرژی و امنیت ملی

تألیف: حمیدرضا نصرتی   و   کامل منیری

ناشر: نشر انتخاب

انرژی(نفت و گاز) به عنوان يکي از مهمترين چالش­هاي جهان معاصر از درجه اهميت رو به افزايشي در معادلات اقتصادي و سياسي برخوردار است. بسياري کماکان بر اين باورند که علت اصلي مناقشات يکصد ساله گذشته ناشي از پيدايش اين ماده حياتي در جهان و ورود آن به معادلات سياسي و رقابت­هاي پايان ناپذير قدرتها براي تسلّط بر مناطق و کشورهاي داراي اين ماده حیاتی است. با گذشت زمان نه تنها از درجه اهميت انرژي در ساختار روابط بين­­الملل و نوع رفتارهاي سياسي کشورهاي بزرگ با يکديگر از يک سو و صاحبان ذخاير انرژي از سوي ديگر کاسته نشده است بلکه هر روز بر ميزان پيچيدگي و افزايش درجه ريسک و نزاع براي تسلط بر اين منابع افزوده شده است. در اين ميان و به دنبال بي­ثباتي و آثار و تبعات افزايش قيمت  نفت بر کشورهاي صنعتي توجه به گاز از هر زمان ديگري بيشتر شده است. به همين دليل تغيير استراتژيک در نگاه به انرژي از رويکردها و تلاش­ها و رقابت­هاي آغاز شده در حوزه گاز کاملا مشهود است.

  

ادامه نوشته

منابع آزمون دکترای جغرافیای سیاسی 1391

.

زبان انگلیسی                                         ضریب 2

استعداد تحصیلی                                   ضریب 1

روش تحقیق در جغرافیا                          ضریب 4

اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک                       ضریب 4

نظریه های جغرافیای سیاسی              ضریب 4

مکتب جغرافیای ساختاری

جغرافیا وکارکرد گرائی:

در جغرافیا ،تفکرات کارکردی ،به کارکردها وخرده سیستمها (سیستم های فرعی) در کل سیستمهای جغرافیایی تاکید دارد.اصولا مکتب کارکردی در صف نظام پذیری گروهها ،نهادها وسازمانهای بزرگتر اجتماعی به عمق می رود ،در همان حال به سازمان داخلی ،مشخصات ساختی ومناسبات مشترک می پردازد. در این مکتب ،واحدهای اجتماعی به عنوان سیستمها وخرده سیستمها با ساختهای ویژه ونیازهای ویژه پذیرفته می شوند.

مفاهیم کارکردی به شرح زیر می باشد:

1-جوامع را باید به صورت (کلی نگری) در یک چهارچوب با مناسبات مشترک سیستمها مورد مطالعه قرار داد.

 2- مکتب کارکردی کمتر به تاریخ یک جامعه تاکید دارد اما بیشتر به اثرات اجتماعی می اندیشد

3- دیدگاه کارکردی بیشتر جنبه ترکیبی دارد،در اینجا ،هر جز ارتباط دوجانبه با کل دارد وهرجز که وارد کل شود خصلت تازه ای می یابد

ادامه نوشته

جنگ و تغییر در جغرافیای سیاسی جهان

                                جنگ و تغییر در جغرافیای سیاسی جهان

مدتی است مسوولان سیاسی برخی از کشورهای جهان بالاخص ایالات متحده آمریکا، اسرائیل و... از احتمال حمله نظامی به ایران و تبعات آن صحبت میکنند، اخیرا برلوسکنی نخستوزیر ایتالیا طی مصاحبهای اظهار داشته: <حمله نظامی به ایران جغرافیای سیاسی جهان را تغییر خواهد داد.>مباحث مرتبط با موضوع فوق تا حدی گسترش یافته که برخی از اساتید علوم سیاسی در دانشگاههای کشورهای جهان به تحلیل و تبیین موضوع پرداخته و به هر تقدیر تا حدود زیادی خوراک مطبوعاتی تعدادی از رسانههای غربی را فراهم ساختهاند. بدیهی است اظهارنظرهای مذکور موجب شد در ایران عکسالعملهای نسبتا مشترکی را از سوی مسوولان و رسانهها شاهد باشیم و پاسخهایی ارائه شود.

در این فرصت سعی میشود ابتدا به این پرسش که آیا اصولا میان جنگ و جغرافیای سیاسی ارتباطی وجود دارد، پرداخته شود سپس روند و پروسه تاثیرات دو مقوله جنگ و جغرافیای سیاسی بر یکدیگر مورد تحلیل قرار گیرد و در نهایت از مجموعه بحث نتیجهگیری شود.

ادامه نوشته

نقشه و نقش آن در جغرافیای سیاسی

                                نقشه و نقش آن در جغرافیای سیاسی

از روزهای اولیه تمدن تا دوران متاخر, داده های فضایی توسط نقشه کش ها به صورت تصویر درآمده است. در زمان های قدیم نقشه اصولا برای توضیح و تشریح نقاط دوردست مورد استفاده دریانوردان و برنامه ریزان نظامی و جعرافیدانان قرار می گرفت.

در طول دویست سال گذشته سبک های فردی بسیاری در تهیه نقشه به وجود آمده است, ولی سنت قدیم و پیوسته استانداردهای کارتوگرافی تاکنون ادامه داشته است. با افزایش قدرت اروپاییان, ایده ها و روش های تهیه نقشه به کشورهای تحت سلطه آنان نیز سرایت کرد.

با پیشرفت مطالعات علمی، احتیاج به تهیه نقشه برای موارد و پدیده های جدید از قرن نوزدهم آغاز شده به وجود آمد و تا امروز ادامه داشت. نقشه های توپوگرافی را می توان « نقشه های عمومی » نامید زیرا برای هدف خاصی تهیه نمی شود. اما نقشه هایی هم هستند که برای اهداف خاصی تهیه می شوند را می توان نقشه های موضوعی نامید. اصطلاح نقشه موضوعی به طور گسترده و آزاد به کار می رود.(فیشر- هاجکیس، ۱۹۸۱: ۳۵)

در قرن بیستم تقاضا برای نقشه های توپوگرافی و موضوعات به خصوص سطح زمین افزایش بیشتری یافته است. عکسبرداری سه بعدی هوایی و تصاویر دور سنجی به فتوگرامتریست ها امکان داده است تا نقشه مناطق وسیع را با دقت زیاد تهیه نمایند.

نقشه این امکان را به جغرافیدانان سیاسی داده است که بتوانند دقت بیشتری در تدوین و تعریف نعیین حدود مرزها داشته باشند و محدوده و قلمرو حاکمیت دولت ها بهتر مشخص می گردد.

ادامه نوشته